دليلى دربارهء چيزى كه به پاسخش مكلف نيست به زحمت مىاندازد . آفريننده‌اى جز خدا نيست و غير او ، همه آفريدگان او هستند ؛ قرآن كلام خدا است ؛ از پيش خود اسمى بر آن نپذير كه در اين صورت از ستمگران خواهى بود . خداوند ما و شما را از افرادى كه ايمان به غيب آورده و از خدا و روز جزا مىترسند قرار بدهد . « 1 » اين موضع‌گيرى ، سبب شد تا شيعيان گرفتار اين بحث بىحاصل نشوند . امام هادى عليه السّلام و شيعيان او در ايران بيشتر شيعيان در قرن نخست از شهر كوفه بودند . اين مطلب با مراجعه به كتب رجالى شيعه به خوبى به دست مىآيد ؛ زيرا ملقب شدن اين افراد به كوفى ، بهترين ملاك براى شناخت نكته‌اى است كه به آن اشاره كرديم . از دوران امام باقر و امام صادق عليهما السّلام به اين طرف ، لقب « قمى » در آخر اسم شمارى از اصحاب ائمه به چشم مىخورد . اينها اشعرىهاى عرب تبارى بودند كه در قم مىزيستند . « 2 » در زمان امام هادى عليه السّلام قم مهمترين مركز تجمّع شيعيان ايران بود و روابط محكمى ميان شيعيان اين شهر و ائمه طاهرين عليهم السّلام وجود داشت . اين نكته را نبايد فراموش كرد كه درست همان اندازه كه ميان شيعيان كوفه گرايشات انحرافى و غلوّآميز رواج داشت ، در قم اعتدال و بينش ضد غلوّ حاكم بود . شيعيان اين ديار ، اصرار و ابرام فراوانى در اين مسأله از خود نشان مىدادند . پيش از اين ، از نامهء قمىها به امام هادى عليه السّلام دربارهء غلو سخن گفتيم و اشاره به سختگيرى آنها دربارهء غاليان و يا راويانى كه سخت‌گيرى در نقل از غاليان نداشتند كرديم . در كنار قم ، دو شهر آبه يا آوه و كاشان نيز تحت تأثير تعليمات شيعى قرار داشته و از بينش شيعى مردم قم پيروى مىكردند . در پاره‌اى روايات از محمد بن على

--> ( 1 ) . متشابه القرآن و مختلفه ، ج 1 ، ص 61 ، و در همين صفحه روايتى از امام سجاد عليه السّلام نقل شده كه آن حضرت فرمود : قرآن نه خالق است و نه مخلوق ، بلكه كلام خداوند خالق است . ( 2 ) . نك : تاريخ تشيع در ايران ، ج 1 ، بحث : قم پايگاه تشيع در ايران .